دات نت نیوک
Menu

نمایش خبر

رمز گشایی در کاریکاتور/ محمدرفیع ضیایی

منتشر شده در شنبه, 29 آبان,1400

رمز گشایی در کاریکاتور/ محمدرفیع ضیایی

کیهان کاریکاتور/ فروردین و اردیبهشت 1379 - شماره 97 و 98

کاریکاتور، به عنوان یک اثر هنری در تماس با مخاطبان، به طور کلی دارای دو طیف بیننده است: بیننده تحلیل گر و بیننده عادی. هنرمند کاریکاتوریست ناچار به خلق رمزهایی است که این دو طیف بیننده باید آن ها را رمزگشایی کنند. باید گفت که هر دو طیف نوعی تفسیر و تحلیل برای دریافت رمزهای کاریکاتور دارند، با این تفاوت که بیننده عادی دارای تحلیل و تفسیر عادی تری است و بعضا نمی تواند همه رمزهای به کار رفته را در کاریکاتور دریابد. علاوه بر این، چون خود را متخصص این کار نمی داند، به سادگی می تواند بگوید درک نمی کند. یعنی اقرار کند که نمی تواند رمزگشایی کند. اما در نظر بیننده تحلیل گر، ممکن است تقسیری منطبق بر نظر هنرمند باشد و یا نباشد. بیننده تحلیل گر قادر است بر اساس یک توافق جمعی به نوعی رمزها را بشناسد. شناخت رمزها بستگی به انتقال نمادها و سمبل های آشنا میان هنرمند و بیننده تحلیل گر دارد. رمز گشایی، بازخوانی کاریکاتور است. از آن چیزی که هنرمند خواسته است انتقال دهد تا آن چیزی که بیننده می تواند دریافت کند.

امروزه، جهان ما پر از رمزهاست و مبحث «نشانه شناسی» وجود این رمزها را مورد بررسی قرار می دهد. همین نوشته ای که می خوانید، در قالب زبانی نوشته شده است که فارسی زبانان رمزهای آن را نمی دانند. هنرها از فیلم و موسیقی گرفته تا ادبیات، شامل شعر، داستان و غیره تا نقاشی و کاریکاتور پر از رمزهایی اند که مخاطبان باید آن ها را بشناسند. این رمزها ممکن است صدا باشند، یا کلمه و نوشته، یا رنگ و نقاشی و یا خط و طرح و سایه و روشن و غیره. پرچم نوعی رمز است. اما پرچم سرخ و پرچم سفید یک رمز نیست، بلکه هر کدام نشانه رمزهای جدا و کاملا متفاوت اند.

                                         

هر کاریکاتوری ممکن است علاوه بر رمزها، دارای خرده رمزهای زیادی باشد. شیوه روایی و داستان مانند کاریکاتورها، سبب ایجاد این رمزها و خرده رمزها می شود. پوشش و لباس، چهره، آرایش چهره، آناتومی بدن، تغییرات در آناتومی بدن، محل زندگی، نمادهای مختلف، فصل ها، اشیاء به کار گرفته شده در صحنه، تکنیک های به کار گرفته شده در صحنه، تکنیک های به کار گرفته شده در طراحی، شامل: خط، هاشور، رنگ، ترکیب رنگ های مختلف، و هزاران نشانه دیگر،  هر کدام رمز و یا خرده رمزهایی اند که می توانند پیام های سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و اقتصادی را منتقل کنند. مجموعه رمزها و خرده رمزها، همچون یک پیکان در انتها چنان فعال می شوند که حامل پیام کلی کاریکاتور خواهند بود.

آیا همیشه رمزگشایی دقیق صورت می گیرد؟ یعنی آن چیزی که مورد نظر هنرمند بوده است، به درستی انتقال می یابد؟ علوم خاص رمزهای علمی خود را دارند. کشف آن ها چندان مشکل نیست کافی است مخاطب دارای تخصص علمی باشد. اما رمزهای هنری به این گونه عمل نمی کنند.

ابهام و ایهام از ویژگی های نشانه های رمزگونه است. رمز برای این رمز است که دارای ابهام است. ابهام رمزها باعث می شود که یک بیننده کاریکاتور اثر را در ذهن خود بازآفرینی کند. نوسان بازآفرینی در ذهن بیننده تا جایی است که در مواردی نه تنها به رمز اصلی دست نمی یابد، بلکه از درک آن دور می افتد. این امر به چه صورتی رخ می دهد؟ ممکن است هنرمند از رمزهای به شدت شخصی استفاده کرده باشد. باید گفت که تنها رمزهایی که جمع از پیش می ­شناخته، قابل انتقال است.

   

علاوه بر این، پیش آگهی ها، پیش داوری ها و انتظارات اولیه سبب می شود که حتی تحلیل گر کار هنری نیز در کشف رمزها به خطا برود. در مواردی پیش داوری یک اثر هنری به قدری قوی است که بیننده در صدد دریافت آن چیزی است که انتظار دارد، نه آن چیزی که هست. باید در نظر گرفت که هر بیننده خود دارای مجموعه ای از پیش داوری هاست که در کل، دیدگاه او را می سازد. پس هر فرد بیننده، یک نفر نیست. بلکه مجموعه ای از تجربیات قوم است و یا نوعی اندیشه است.

آیا هنرمند خود تولید کننده قائم به ذات است؟ هنرمند برآیند همه آن چیزهایی است که او در آن ها قرار دارد و همه آن چیزها را همگان ساخته اند. پس هنرمند دست به خلق یک اثر جمعی می زند، اثری که همگان در آن شرکت دارند. هر هنرمندی از مجموعه ای از رمزها استفاده می کند که قبل از او دیگران بر سر رمز بودن آن توافق کرده اند. هنرمند تا کجا می تواند به دنیای شخصی خود پناه ببرد؟ در تحلیل شوخ طبعی، به لطیفه ها و نمونه های فکاهی صرفا خنده دار و در کاریکاتور به CARTOON «لطیفه های بی آزار» می گویند!

چرا کاریکاتورهای صرفا  خنده دار بی آزارند، اما کاریکاتورهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی این گونه نیستند؟ کاریکاتورهایی که پیامی جز خنداندن ندارند، بنا به هدف خود دیگران را نمی آزارند. اما کاریکاتورهای سیاسی به هر جهت کسانی را آزار می دهند. سیاست نوعی عملکرد اجتماعی است که بر اساس منافع جمعیتی نظام یافته است. این منافع ممکن است با سیاست جمعیت دیگری منافات داشته باشند. پس هنرمند در هر گروه که باشد، آنچنان باید بیندیشد که جمعیت های نظام یافته می اندیشند و رمزهای قابل قبول آن ها را به کار گیرد. رمزهای شخصی، رمز جمع نیست. این است که می گوییم در این گونه موارد اثر هنری نه تنها قائم به ذات نیست. بلکه تحت تاثیر کلیه عواملی است که به صورت برداشت های اولیه، پیش داوری و پیش آگهی هنرمند را وادار به نوعی جهت گیری می کنند. عوامل تصویری این جهت گیری به گونه ای رمز بدل می شود که تنها با بررسی عملکرد اجتماعی و سیاسی گروهی که هنرمند به آن وابسته است، قابل تفسیر خواهند بود.

           

 

این بحث به ناچار به دو دیدگاه زیبایی شناسی «عرضه» و «دریافت» ختم می شود. هنرمند کاریکاتور را عرضه می کند و بیننده آن را دریافت. معیار زیبایی شناسی هر دو متکی به پیش داوری های قبلی آنهاست.

کافی است که اشاره کنیم عرضه کننده و دریافت کننده هر یک در کجا قرار دارند. اگر هر دو در یک طیف باشند، دارای برداشت مشترک از وقایع خواهند و اگر دو طیف مخالف، طبعا نتیجه برعکس است.

در یک کاریکاتور جهت دار سیاسی، آنچه حضور دارد تنها اثر خلاقه کاریکاتوریست نیست، بلکه مجموعه ای از باورهای سیاسی است که ممکن است در کل هنری و یا صرفا تبلیغاتی ارائه شده باشد. آنچه که این گونه تبلیغات را لطیف تر می کند، به کار بردن عناصر زیبایی شناسی است که می تواند تبلیغات مستقیم را در هاله ای از شگردهای هنری بپوشاند. اگر اندیشه مستقیم بدون آفرینش ایهام، ابهام رمزها، خرده رمزها و نمادها در هنر انعکاس یابد، اثر هنری نخواهد بود و در بهترین صورت، نوعی تبلیغات است. و تکرار خواست های سیاسی در کاریکاتور، تکرار سوژه های ملال انگیزی است که به جهت گیری های سیاسی کشیده می شوند و نه بر اساس ذوق؟ تخیل هنرمندانه و هر چه تسلط جهت گیری های جمع زیادتر می شود استقلال هنرمند فروکش می کند. تا جایی که نمادها، رمزها، اشاره ها، ایهام و ابهام هایی برای کشف جهت گیری های مقطعی و زمانی به کار می رود و نه در جهت فضیلت های والای انسانی.

 

رتبه بندی این مطلب:
بدون رتبه
نظرات (0)تعداد نمایش ها (137)
Print
برای دادن نظر لطفا وارد شوید و یا ثبت نام کنید

انتخابگر پوسته

دی ان ان فارسی , مرجع دات نت نیوک فارسی